QWERTY ᲒᲐᲜᲚᲐᲒᲔᲑᲐ ᲓᲐ ᲥᲐᲠᲗᲣᲚᲘ ᲙᲚᲐᲕᲘᲐᲢᲣᲠᲔᲑᲘ

ალბათ, შეგიმჩნევიათ, რომ ქართული სისტემური კლავიატურები, უმეტეს შემთხვევაში, QWERTY განლაგებას მიჰყვება. 

 

დღეს ჩვენი კლავიატურა ასე გამოიყურება არა იმიტომ, რომ მოსახერხებელია, არამედ იმიტომ, რომ ეს განლაგება შეიქმნა 150 წლის წინ საბეჭდი მანქანებისთვის. მათი  წარმოება კი გარკვეულ ტექნიკურ შეზღუდვებთან იყო დაკავშირებული.  

ᲡᲐᲘᲓᲐᲜ ᲒᲐᲩᲜᲓᲐ QWERTY?

 

თანამედროვე კლავიატურის წინაპარი ხელით საბეჭდი მანქანაა, რომელიც პირველად მე-19 საუკუნის ბოლოს შეიქმნა. პირველი საბეჭდი მანქანები ერთმანეთისგან იმდენად განსხვავდებოდნენ, რომ  ახალი მანქანის ყიდვა ახალი პროფესიის ათვისების ტოლფასი იყო. იქმნებოდა უამრავი ექსპერიმენტული მოდელი სხვადასხვა მექანიზმით და ასოების განლაგებით. 

 

 

 

სხვადასხვა სახეობის საბეჭდი მანქანები შეგიძლიათ დაათვალიეროთ ლინკზე. 

სტანდარტული საბეჭდი მანქანა ბერკეტის პრინციპზე მუშაობს. ყველა სიმბოლოს აქვს თავისი ბერკეტი, რომლის ბოლოშიც ლითონის სიმბოლოა დამაგრებული. ღილაკზე დაჭერით მელანში ამოვლებული ლითონის ბერკეტი ქაღალდისკენ გადაიწევს და ასოს ანაბეჭდს ტოვებს. 

 

შემდეგ ფურცელი ოდნავ მარცხნივ გადაინაცვლებს და შემდეგი ასოს ანაბეჭდი უკვე მარჯვნივ რჩება. 

 

 

პირველ მოწყობილობებზე ასოები ანბანური თანმიმდევრობით იყო დალაგებული. პრობლემა ის იყო, რომ თუ ორ ღილაკს სწრაფად დააჭერდით, ბერკეტები გადაიხლართებოდა და  გაიჭედებოდა, ამიტომ მექანიზმი ადვილად ზიანდებოდა.

 

 

 

QWERTY განლაგება 1870-იანი წლების დასაწყისში შეიმუშავა და შექმნა კრისტოფერ ლათამ შოულთსმა , გაზეთის რედაქტორმა და მბეჭდავმა. მის პირველ მოდელში სიმბოლოები ასევე ანბანური თანმიმდევრობით იყო განლაგებული ორ რიგად:

 

 

 

 

შოულთსის პირველი მოდელებიც მალევე ზიანდებოდა, ამიტომ ბევრი ექსპერიმენტის შედეგად მან შექმნა QWERTY კლავიატურის განლაგება. 

 

მთავარი გადაწყვეტილება იმ ასოების ერთმანეთისგან დაშორებით განლაგება იყო, რომლებიც კომბინაციებში ყველაზე ხშირად გამოიყენებოდა. ეს ბეჭდვის სიჩქარეს ანელებდა და მბეჭდავებისთვის არაკომფორტული იყო, თუმცა ბერკეტები ერთმანეთში აღარ იხლართებოდა, ამიტომ დაზიანების სიხშირე საკმაოდ შემცირდა.

 

 

 

 

შოულთსის მხრიდან ეს საკმაოდ ეფექტური ინჟინერული გადაწყვეტილება იყო. მან თავისი გამოგონება შეერთებულ შტატებში E. Remington & Sons-ს მიჰყიდა. 1870-იან წლებში ამ კომპანიამ ააგო და გაყიდა პირველი კომერციულად წარმატებული საბეჭდი მანქანები. 

 

QWERTY კლავიატურა სწრაფად გავრცელდა მთელს მსოფლიოში, მალევე იქცა დე-ფაქტო სტანდარტად და იმდენად დამკვიდრდა, რომ მისი გამოყენება ციფრულ სამყაროშიც გრძელდება, მაშინ, როცა მექანიკური მიზეზების გამო მისი გამოყენების აუცილებლობა აღარ არსებობს.

 

 

 

ᲥᲐᲠᲗᲣᲚᲘ ᲙᲚᲐᲕᲘᲐᲢᲣᲠᲔᲑᲘ 

 

 

საქართველოში საბეჭდი მანქანები ქარხნულად არასდროს უწარმოებიათ. ქართული საბეჭდი მანქანები კუსტარულად „გადმოქართულებულ” უცხოურ საბეჭდ მანქანებს წარმოადგენდა. 

 

რადგანაც ამ მოწყობილობამ პოპულარობა იმ პერიოდში მოიპოვა, როცა საქართველო საბჭოთა კავშირის ნაწილი იყო, შესაბამისად ისინი შეესაბამებოდენ რუსულ JCUKEN სტანდარტს (ღჯუკენ), ანუ ქართული ასოები განლაგებული იყო იმ ადგილებზე, სადაც მათი შესაბამისი კირილიცას სიმბოლოები რუსულ კლავიატურებზე. 

 

 

 

 

„ქართული ასოების განლაგება ძირითადად ემთხვეოდა რუსულს - თავისთავად, ინგლისურის საჭიროება პრაქტიკულად მცირე იყო. ამ რუსულმა განლაგებამ დიდხანს იარსება  სანამ 2008 წლის ოკუპანტობის ფაქტორმა წყალი არ შეუყენა ყველაფერ რუსულს, თან ახალი თაობა ინგლისურ/ევროპულს გაუმიჯნურდა.  

„რუსულ“ განლაგებას ერთი კარგი ის ქონდა, რომ მთავრულები Shift-ით იკრიფებოდა, ნუსხურები ჩვეულებრივ. არ იყო საკეთებელი ცალკ-ცალკე Nusx და Mtavr ფონტფაილები, როგორც ახლაა ინგლისურ განლაგებაზე.” 

-მერაბ გეწაძე.

რაკი რუსულში ასევე 33 ასოა ეს შესაძლებლობას იძლეოდა კლავიატურაზე ყველა ქართული ასო გამოჩენილიყო, ხოლო მთავრულები shift-ით აკრეფილიყო. რაც QWERTY-ს შემთხვევაში ნაკლს წარმოადგენს, რადგან ლათინურ ანბანში 26 ასოა, შესაბამისად, საჭირო გახდა რამოდენიმე ქართული ასოს სხვა სიმბოლოებში ჩამალვა და მათი აკრეფა მხოლოდ shift-ზე დაჭერითაა შესაძლებელი.

 

 

 

 

90-იანი წლებიდან, საქართველოში რუსეთის გავლენა შემცირდა და კომპიუტერის მთავარ უცხოურ ენად ინგლისური იქცა. შესაბამისად, გავრცელდა ლათინური QWERTY განლაგება. შეიქმნა ქართული კლავიატურაც, რომელიც შეესაბამება ლათინურ განლაგებას და იმდენად დამკვიდრდა, რომ  დღეს ქართული სისტემური კლავიატურები QWERTY განლაგებას იყენებს. 

 

 

 

 

ორივე JCUKEN (Georgian standard keyboard) და QWERTY-ს ქართული განლაგება ფონეტიკურად შეესაბამება რუსული და ლათინური ასოების ბგერებს (თანაჟღერადია). ამიტომ, ასოების ადგილები განსაზღვრულია ამ ენებთან შესაბამებით და არაა გათვალისწინებული თუ რამდენად კომფორტულია ქართულად ბეჭდვა. 

 

 

 

ამის მიუხედავად, რაკი ქართულ და ლათინურ განლაგებებზე ასოები თანახმოვანია, ადვილია ორენოვანი ბეჭდვის ათვისება.

 

ასევე, არც ისე ხშირია ქართული ფიზიკური კლავიატურების წარმოება, ამიტომ QWERTY განლაგებით მარტივად შეიძლება ბეჭდვა ნებისმიერ კლავიატურაზე, რომლის კლავიშებზეც გამოსახულია ლათინური ასოები.

ᲠᲐᲢᲝᲛ ᲐᲠᲘᲡ QWERTY ᲐᲡᲔ ᲦᲠᲛᲐᲓ ᲓᲐᲛᲙᲕᲘᲓᲠᲔᲑᲣᲚᲘ?

150 წლის განმავლობაში, ეს განლაგება არა მხოლოდ სტანდარტად, არამედ საგანმანათლებლო და კორპორატიული ეკოსისტემების ნაწილად იქცა. ოპერაციული სისტემების უმეტესი ნაწილი სტანდარტული კლავიატურის სახით QWERTY განლაგებას იყენებს. სკოლებშიც ადრეული ასაკიდანვე ამ კლავიატურით ისწავლება ტექსტის აკრეფა.

 

მიუხედავად იმისა, რომ Windows, macOS და Linux სისტემები ტექნიკურად საშუალებას გაძლევთ შეცვალოთ კლავიატურის განლაგება, პრაქტიკაში მრავალი პრობლემა წარმოიქმნება: იმის გარდა, რომ ახალი კლავიატურის გამოყენება ბეჭდვის თავიდან სწავლას მოითხოვს, გაგიჭირდებათ შესაბამისი ფიზიკური კლავიატურის შეძენა/გამოცვლა; გექნებათ „ცხელ კლავიშებთან" (hot keys) დაკავშირებული პრობლემები და სპეციალიზებული პროგრამული უზრუნველყოფის გაუმართაობა ან სრული მხარდაჭერის შეუძლებლობა (რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დიზაინერებისთვის, ვინც დიდი ინტენსივობით იყენებს „ცხელ კლავიშებს"). 

 

 

 

 

დღეს QWERTY განლაგება ოქროს სტანდარტად ითვლება და  ყველაფერშია ჩაშენებული, ამიტომ მომხმარებელთა უმეტესობისთვის, უფრო ეფექტურ განლაგებაზე გადასვლა ბევრად არაპრაქტიკურლი იქნება, ვიდრე უკვე გავრცელებული QWERTY-ს გამოყენება.

TYPEFACE.GE-Ს ᲙᲚᲐᲕᲘᲐᲢᲣᲠᲐ 

 

 

 

2025 წლის ივნისში  typeface.ge-მ საიტზე განათავსა ახალი ქართული კლავიატურა, რომლის საშუალებითაც უკვე ყველა ქართული სიმბოლოს აკრეფაა შესაძლებელი (მხედრული, მთავრული, ასომთავრული, ნუსხური, დამატებითი ქართული სიმბოლოები). 

 

 

 

 

ზემოთ ნახსენები მიზეზების გამო, ახალი კლავიატურის მხედრული სიმბოლოებიც უკვე გავრცელებულ სტანდარტს მოერგო და  მისდევს QWERTY განლაგებას. დამატებითი ქართული სიმბოლოებისთვის კი ავტორების მიერ შემუშავდა უფრო ლოგიკური განლაგება. 

 

 

 

კლავიატურა განთავსდა typeface.ge-სა და საქართველოს კალიგრაფთა ასოციაციის თანამშრომლობის ფარგლებში. 

 

ᲐᲕᲢᲝᲠᲔᲑᲘ: დავით მაისურაძე და  ანა სანიკიძე.

 

ᲒᲐᲓᲛᲝᲬᲔᲠᲐ ᲨᲔᲒᲘᲫᲚᲘᲐᲗ: ლინკიდან.

 

 

სტატიის ავტორი: 

 

 

   მარიამ ჩაჩანიძე

 

 

 Facebook     Instagram