პირველი ქართული შრიფტი

 

ამჯერად, დავუბრუნდეთ ქართული შრიფტის სათავეს, გაიცანით პირველი ქართული შრიფტი და წიგნი, რომელიც ამ შრიფტით დაიბეჭდა. 

  

მაშინ, როცა პირველი სტამბა მსოფლიომ მე-15 საუკუნეში იხილა, პირველი ქართულენოვანი წიგნი, „ქართულ-იტალიური ლექსიკონი“  1629 წელს დაიბეჭდა , ისიც საქართველოსგან შორს, რომში, საქართველოში გამოგზავნილი კათოლიკე მისიონერებისათვის. 

 

პირველი ქართული შრიფტი კი ჩამოასხა და გამოსცა სტეფანო პაოლინიმ, ნიკიფორე ირბახის დახმარებით, თეიმურაზ პირველის წერილის ანბანის მხედვით.

 

 

ᲠᲐᲢᲝᲛ ᲓᲐᲘᲑᲔᲭᲓᲐ ᲥᲐᲠᲗᲣᲚᲘ ᲬᲘᲒᲜᲘ ᲐᲡᲔ ᲒᲕᲘᲐᲜ?

 

 

მე-17 საუკუნეში საქართველო მძიმე საშინაო და საგარეო პოლიტიკურ მდგომარეობაში იმყოფებოდა. ერთი მხრივ, თურქეთ-ირანის გამუდმებულმა შემოსევებმა და მომთაბარე მთიელი ტომების - ლეკების თავდასხმებმა, მეორე მხრივ კი ფეოდალების შიდა არეულობამ, XVIII საუკუნისთვის უკვე მნიშვნელოვნად შეასუსტა საქართველოს ეკონომიკა და კულტურა. 

 

საქართველოს არ ჰქონდა არც დრო არც რესურსი, რომ წიგნის ბეჭდვა დაეწყო. წიგნებზე მცირე მოთხოვნა კი კმაყოფილდებოდა გადაწერის საშუალებით. 

 

 

 

საქართველოში ოსმალეთისა და სპარსეთის წინააღმდეგ ევროპული ქვეყნებისგან დახმარების მიღების იმედი ჰქონთათ, ამიტომ  მე-17 საუკუნის დასაწყისიდან საქართველოს ხელისუფლება კათოლიკურ ეკლესიასთან დაახლოებას ცდილობდა. 

 

კახეთის მეფე თეიმურაზ I- მა საიდუმლო წერილით გაგზავნა ელჩი დასავლეთ ევროპაში. ამ წერილში თეიმურაზ პირველი ითხოვდა პაპისაგან მუსულიმანი მტრების საწინააღმდეგოდ დახმარების გაწევას. როგორც ელჩი ირბახის, ისე სულხან საბას მოციქულობამ უშედეგოდ ჩაიარა.

 

 

 

 

სამაგიეროდ კათოლიკურმა ეკლესიამ კარგად გამოიყენა თეიმურაზის წერილი. ვატიკანთან არსებულმა „სარწმუნოების განმამტკიცებელმა საზოგადოებამ“, ამ წერილიდან ამოკრიფა ასოები, შეადგინა ქართული ანბანი და ჩამოასხა ქართული შრიფტი. ამ შრიფტით დაიბეჭდა პაოლინის „ქართულ-იტალიური ლექსიკონი”. 

 

ასეთი ლექსიკონებით რომის პაპი გზას უკაფავდა დასავლეთ ევროპის სავაჭრო კაპიტალს ახლო აღმოსავლეთში და დიდ სამსახურს უწევდა იტალიურ სახელმწიფოებს, რაც, თავის მხრივ, ვატიკანის გავლენის გაძლერებას უწყობდა ხელს. 

 

ᲚᲔᲥᲡᲘᲙᲝᲜᲘᲡ ᲢᲔᲥᲡᲢᲘ ᲓᲐ ᲓᲐᲙᲐᲑᲐᲓᲝᲜᲔᲑᲐ

 

 

ლექსიკონში ტექსტი სამ სვეტადაა განაწილებული: 

• პირველ სვეტს ქართული სიტყვები შეადგენს; 
• მეორე სვეტში ქართული სიტყვის ლათინური ტრანსლიტერაციაა მოცემული; 
• მესამე სვეტში კი ქართული სიტყვების იტალიური განმარტებებია. 

 

 

 

 

ლექსიკონში ლექსიკონში ბევრი ქართული სიტყვა არასწორადაა დაწერილი. შეცდომები გამოწვეულია იმით, რომ  ლექსიკონის შემდგენელი – სტეფანე პაოლინი ქართველი არ ყოფილა.

 

 

 

 

პაოლინიმ წიგნი შეადგინა ნიკიფორე ირბახის დახმარებით, რომელიც, როგორც ფიქრობენ, ბერძენი იყო და არა ქართველი, რადგან ლექსიკონში ბევრი სიტყვა არასწორადაა შეტანილი. ხშირად, ქართული სიტყვების ნაცვლად, ბერძნულია გამოყენებული: 

 

„მამაკაცის“ ნაცვლად წერია „ანირი“; 

„მეფის“ ნაცლად — „ვასილია“; 

“ძლიერების” ნაცვლად — “ანდრია”;

„ცხენი“ — „იპო“ და სხვა.

 

 

 

 

აღსანიშნავია, რომ „ქართულ - იტალიური ლექსიკონი“ შეიცავს 3084 სიტყვას და შეცდომების მიუხედავად, ეს მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო ქარული ენისთვის, რადგან ქართულენოვანი სიტყვების ანბანურ რიგზე დალაგების პირველ მცდელობას წარმოადგენდა. 

 

 

 

ქართულ-იტალიური ლექსიკონის ელექტრონული ვერსია შეგიძლიათ დაათვალიეროთ ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული ბიბლიოთეკის გვერდზე: ლინკი.

ᲚᲔᲥᲡᲘᲙᲝᲜᲘᲡ ᲨᲠᲘᲤᲢᲘ

 

 

როდესაც ლექსიკონის შრიფტი ჩამოისხა, შრიფტის წარმოების საქმე იტალიაში უკვე დიდ სიმაღლეზე იდგა.  შრიფტის ცნობილმა ოსტატებმა: ალდებმა, ელზევირებმა, ბასკერვილმა, ბოდონიმ, ლათინური შრიფტის უამრავი სახეობა წარმოების უმაღლეს დონემდე მიიყვანეს. 

 

პირველი ქართული შრიფტი ასცდა შრიფტის განვითარების საყოველთაო გზას. მიზეზი ის იყო, რომ ქართული შრიფტის ჩამოსხმის მთავარი მიზანი შრიფტის დამუშავება არ იყო, ის ბერებს მისიონერულ მოღვაწეობაში უნდა დახმარებოდა. შრიფტის გრაფიკული სახის გაუმჯობესებაზე არ უზრუნიათ, ასოები პირდაპირ ამოიღეს თეიურაზის წერილიდან. 

 

შრიფტის დახვეწილობის კუთხით, კარგად ჩანს კონტრასტი ლათინურ და ქართულ შრიფტებს შორის:

 

 

 

 

ლათინური: სტრუქტურულად სტაბილურია, აქვს სერიფული ლოგიკა, კონტრასტი უფრო მკაფიოა და ლოგიკურადაა განაწილებული, სფეისინგი და კერნინგი გამართულია.

 

 

 

ქართული: შრიფტში გვხვდება როგორც ცალკეული ასოები, ისე გადაბმები. არაა სწორად დაცული პროპორციები. ეს პირველი შემთხვევა იყო, როცა დამწერლობა პირველად გადავიდა კალიგრაფიიდან ბეჭდვით სისტემაში. ასოები კალიგრაფიულია, ხაზის კონტრასტი არათანაბარია, თეთრი სივრცეებიც არაა თანაბრად დაცული.

ის ნაკლოვანებები, რომელიც ამ შრიფტს ჰქონდა, შემდეგში ნაწილობრივ გამოასწორეს რომში ჩასული ქართული მოღვაწეების დახმარებით. 

 

 

 

 

ასოების ზედა და ქვედა ტანები დაპატარავდა, შრიფტის საერთო მოხაზულობა კი ლათინურ შრიფტთან დაახლოვდა. 

 

შემდგომში, ამ მოდიფიცირებული შრიფტით დიდი ხნის განმავლობაში იბეჭდებოდა რომის და სტამბოლის ქართული გამოცემები.

 

ᲐᲦᲓᲒᲔᲜᲘᲚᲘ ᲘᲢᲐᲚᲘᲣᲠᲘ ᲨᲠᲘᲤᲢᲘ

BPG Irubaqidze

 

 

BPG შრიფტებს შორის მოგვეპოვება ქართულ-იტალიური ლექსიკონის აღდგენილი შრიფტი BPG Irubaqidze, რომლის ავტორია ბესარიონ გუგუშვილი. 

 

„ლექსიკონის შრიფტი 1628 წელს დამზადდა რომში სტეფანო პაოლინისა და ნიკიფორე ირბახის (ირუბაქიძე-ჩოლოყაშვილი) მიერ. შრიფტი ეძღვნება ნიკიფორე ირუბაქიძის ღვაწლსა და ხსოვნას, ის იყო ქართული შრიფტის პირველი მოდერნიზებული რეპრლიკა/ასლი.“ 

 

GL Italiuri Regular

 

 

 

 

2017 წელს, „ჯეოლაბმა“ აღადგინა ქართულ-იტალიური ლექსიკონის შრიფტი #წერექართულად პროექტის ფარგლებში და დღეს მოგვეპოვება ამ შრიფტის ციფრული ვარიანტიც.

 

 

ᲨᲔᲜᲘᲨᲕᲜᲐ: BPG Irubaqidze და GL Italiuri Regular ფონტების გამოსაყენებლად უნდა მიმართოთ მათ ავტორებს. 

 

 

 

სტატიის ავტორი: 

 

 

   მარიამ ჩაჩანიძე

 

 

 Facebook     Instagram